POVRATAK OTPISANIH (1976)

OTPISANI su bili izuzetno značajan gamechanger u istoriji partizanskog filma. Ova televizijska serija uvela je partizane u popularnu kulturu, kroz priču o beogradskim ilegalcima, žestoko fikcionalizujući autentične događaje iz vremena okupacije Beograda, učinila ih je modernim herojima, istovremeno očaravajući klince i irititajući SUBNOR zbog uvođenja stripovske stilizacije i dinamike akcionog filma.

Serija je snimana u dve etape i u dve različite estetike, a samim tim je obrađivala i dva različita perioda. Crno-bela serija obrađivala je početak okupacije Beograda, a serija u boji njegovo oslobođenje. Iz obe serije izmontirani su bioskopski filmovi, što je u to vreme bio i svetski trend.

Zanimljivo je da film po crno-beloj seriji nije zaživeo među publikom, kao i da je film u boji postao popularniji od serije u koju je trebalo da uvede.

POVRATAK OTPISANIH je film iz 1976. godine koji vraća Otpisane u Beograd da ga pripreme za oslobođenje. Oni se infiltiriraju sa zadatkom da ubiju okorelog kvislinga Majora Gašpara, inače inspirisanog stvarnom ličnošću, a plan realizuju tako što se prerušavaju u svitu zarobljenog kvislinškog ministra.

Paradoksalno, budući smo Otpisane kao likove uveli i “savladali” u crno-beloj seriji, ovde kolorit svemu daju likovi kvsilinga - od odmetnutog četničkog starešine koji se odmetnuo od svih i očajnički luta šumama, preko bonvivana Gašpara i njegovog koljača Misirca do žandarma iz ministrovog obezbeđenja koji se ispostavlja kao opasniji protivnik nego što se slutilo.

Dakle, pored šarma samih Otpisanih, ovde jako bitnu ulogu igraju koloritni negativci i to sve redom kvislinzi raznih provenijencija i četnici, dakle od Nedićevaca do Ljotićevaca, SS špiuna itd.

POVRATAK OTPISANIH je kao i kanonske OTPISANE režirao Aleksandar Đorđević. Film odlikuje lakoća u izlaganju likova, narativna efikasnost, izvlačenje maksimuma iz personality glumaca koji su okupljeni a samo navedene kvsilinge igraju Bata Živojinović, Aljoša Vučković, Ljuba Ćipranić i Milan Gutović. 

U pogledu estetizacije, Đorđević je vrlo jednostavan u izrazu, i POVRATAK OTPISANIH ne nosi onu ambiciju stvaranja vrhunskog jugoslovensog vesterna ili akcijaša kakvu su imali Žika Mitrović, Hajrudin Krvavac ili Časlav Damnjanović. Međutim, POVRATAK OTPISANIH nije limitrian svojim očiglednim televizijskim korenima, čak naprotiv iz njih crpi izvesnu jednostavnost i pitkost koja uklapa Đorđevića u red svojih inostranih savremenika koji su “pekli zanat” na televiziji.

Kao što je crno-bele OTPISANE sinonim ostala serija, tako je za POVRATAK OTPISANIH sinonim ovaj film, što ne znači da serija o fazi oslobođenja nije zanimljiva i da ne zaslužuje revalorizaciju.

* * * / * * * *

ŽARKI (1970)

ŽARKI Đorđa Kadijevića jedan je od prvih i poslednjih pokušaja kinematografije u Pančevu pre nego što ju je obnovio Milan Todorović sa svojim filmom ZONA MRTVIH. Reč je o filmu koji je po osnovama svog nastanka komemorativan ali je po svom izrazu umetnički vrlo ambiciozan i sa potencijalom za višeslojno čitanje.

Ovaj film iz 1970. donosi niz vrlo interesantnih postupaka, ne samo u pogledu priovedačkih tehnika,već i na nivou sadržaja.

U određenom smislu, ŽARKI možemo posmatrati kao svojevrsni rimejk PRAZNIKA Đorđa Kadijevića koji je snimljen tri godine ranije. U PRAZNIKU grupa raspojasanih četnika spasava a onda ubija američke pilote tokom seoskog slavlja, dočim ovde grupa folksdojčera i mađarskih nacista meštana zarobljava i muči lokalnog partizana sa namerom da od njega izvuku informacije ili ga naprosto slome. Uprkos svojoj nadmoći oni u tome ne uspevaju.

Ovo kada se prepriča zvuči kao plakatski film, ali ŽARKI je sve samo to nije. Naime, ovo je egzistencijalistička priča o otporu i kolebljivosti onih koji su nadmoćni. Glavni junak je pasivan kroz maltene ceo film, ali vodi se svojim životnim principom, ne želi da se prepusti i umre na način na koji žele njegovi krvnici i Kadijević iz svega toga uspeva da izgradi jednu dublju priču o snazi čoveka, otpora, volje i zla.

ŽARKI je na špici označen kao komemorativni film ali je po svom duhu sve sem toga. Proizveo ga je pančevački Kino klub a estetika filma je kinoklubaška i crnotalasovska. Ovo je film stanja, izuzetno atmosferičan, sa razbarušenim mizanscenom, spontanošću u kompoziciji kadrova, karakterima koji odstupaju od bilo kakve ideološke matrice, i pričom koja samo kada se prepriča deluje ideološki “podobno” ali kada se gleda, što je i primarno za film, deluje vrlo autentično. Štaviše, u ponašanju glavnog junaka samo u tragovima možemo naslutiti da je on partizan. Samo u par dijaloških detalja možemo da identifikujemo kom pokretu otpora on pripada.

Otud je ŽARKI vrlo subverzivan film jer praktično subvertira formu komemorativnog filma u jednu univerzalnu priču o otporu koja nije isključivo vezana za antifašizam, čak naprotiv, primenjiva je na okolnosti svake represije među ljudima koji se dobro znaju u svojoj zajednici.

Dušan Janićijević igra nacistu koji je usto i Nemac i njegov lik je dat kao agens koji utiče na događaje sa strane, daje im ton, ali prepušta lokalcima da jedni drugima nanose zlo, i to je vrlo zanimljivo rešenje. Janićijević je igrao sličnu “mračnu” rolu i u PRAZNIKU, ipak sa drugim predznakom.

Paradoksalno, možemo reći da je Kadijević podmetnuo rimejk PRAZNIKA kao svojevrsni komemorativni film, i da je iznova snimio jedno od svojih najkontrovverznijih dela u formi nečega što je režim želeo.

Direktor fotorgrafije na ovom filmu je Milorad Marković i uradio je odličan posao zamenjujući Kadijevićevog nezamenjivog saradnika Aleksandra Petkovića.

Zahtevnu glavnu ulogu igra Jovan Janićijević Burduš a partner mu je u najevećem delu Pavle Vujisić. Interesantno je međutim kako Kadijević u ovom filmu tretira najveće zvezde filma. Bata Živojinović i Ljuba Tadić ginu u uvodnoj sekvenci, u maniru filma PSYCHO, i tada film kao da biva “prepušten” Kadijevićevom stock companyju ali u filmu i dalje ostaje jedan superstar partizanskog filma - Ljubiša Samardžić - i to u ulozi kolebljivog mađarskog naciste, sve vreme u crnoj uniformi i sa kukastim krstom na ruci.

ŽARKI u pogledu poigravanja simbolima deluje maltene kao neka Laibachova subverzija sa tim transformacijama konteksta u kojima se pojavljuju glumci, premda je Bata Živojinović odigrao svoju dozu Nemaca i kvislinga u karijeri.

Ovaj Kadijevićev film spada u njegova zaboravljena ostvarena ali zaslužuje da se iznova pogleda i promisli. U ovom filmu ima puno zanimljivih detalja, ali to je u krajnjoj liniji manje važno. Svi ti autocitati, reference i promene konteksta ne bi imali previše smisla da ovo nije jedan autonoman i istinski dobar film.

* * * / * * * *

STIĆI PRE SVITANJA (1978)

STIĆI PRE SVITANJA je mišićavo režiran film o bekstvu političkih zatvorenika iz kaznionice Sremska Mitrovica, inspirisan istinitim događajima i knjigama Paška Romca i Stanke Veselinov. Film je režirao Aleksandar Đorđević, žanrovsjki specijalista mahom vezan za televiziju koji je kroz OTPISANE izvršio potpunu reinvenciju partizanskog filma, odnosno estetike prikazivanja ilegalnih dejstava i NOBa generalno, a scenario je napisao Vlastimir Radovanović koji je uradio slične stvari sa filmom SAŠA i u saradnji sa Hajrudinom Krvavcem.

Dakle, Paško Romac i Stanka Veselinov su dobili ekipu vrsnih žanrovskih specijalista i njih dvojica su opravdali poverenje. STIĆI PRE SVITANJA je u suštini kamerni, sveden film velikog bekstva, sa dosta napetosti, šarmantnim junacima, dinamičnim i dijaboličnim negativcima. Bata Živojinović, Branko Đurić, Čedomir Petrović, Bekim Fehmiu i Radoš Bajić igraju jezgro ekipe ilegalaca u zatvoru i među njima je Đorđević izgradio odličnu atmosferu među tipskim ali ipak nijansiranim likovima. Isto važi i za negativce - upravnik zatvora kog igra Velimir Životić je mlak kraljev službenik, sklon kompromisu, pa čak i humanim gestovima, ali njegov prvi saradnik kog igra Slobodan Lobi Dimitrijević je dijabolični negativac koji posle pada Kraljevine postaje ustaški upravnik zatvora.

U paralelnoj radnji prikazano je delovanje komunističkih ilegalaca koji pomažu ekipi u zatvoru, logistički i obaveštajno, a među njima je i lik ilegalke Vere koji je inspirisan Stankom Veselinov a igra je Zlata Numanagić, jedna od alumnusa iz OTPISANIH. Zanimljivo je inače da je Stanka Veselinov jedna od komunističkih funkcionerki koja je najčešće porikazovana na filmu. Njeno delovanje inspirisalo je i lik u filmu BEKSTVA Radoša Novakovića koji se bavi sličnom temom, a snimljen je 1968. godine. Zatim, tu je STIĆI PRE SVITANJA iz 1978. godine i konačno televizijski film DOSIJE 128 iz 1998. godine. Dakle, u intervalu od trideset godina, njena sudbina je tri puta ekranizovana, od toga dva puta teme iz ilegalnog rada a jednom posleratna obaveštajno-romantična afera. U sva tri slučaja, Stanka Veselinov je bila fikcionalizovana, ali je isto tako zanimljivo da su svaki put aluzije autora na nju bile potpuno jasne. Sva tri filma se takođe stilski razlikuju. Slučaj ekranizacija Stanke Veselinov, i način na koji je njen lik bio fikcionalizovan, zapravo može biti tema zasebnog eseja. Naročito je zanimljivo to da sve ekranizacije njenih životnih situacija dolaze u vreme pošto je bila osramoćena a zatim rehabilitovana 1966.

Direktora fotografije je Dušan Ninkov. Đorđević je od njega tražio dosta pokreta kamere, snimanja iz ruke, i film je energičan, vrlo nesporedan u prikazivanju likova i akcije. Kao ni u scenariju, tako ni u kadriranju, nema viškova, sve je u funkciji priče i kreiranja napetosti. Otud ne čudi da STIĆI PRE SVITANJA nema tipičnu komemorativnost koja bi se očekivala od ekranizacije čuvenog bekstva iz avgusta 1941. godine, i što bi se moglo reći da je na njemu primenjen stilski postupak akone identičan a ono vrlo blizak OTPISANIMA.

Uprkos tome što se može sumnjati u punu istorijsku verodostojnost filma, čim su i imena izmenjena, ono što je nesporno jeste da uprkos "otpisanizaciji" priče, ona nimalo nije pojednostavljena ili banalizovana te da obiluje zanimljivim detaljima. Recimo, ilegalna komunistička mreža pred okupaciju je prikazana kao vrlo ozbiljno, sa sve "krticama" unutar policije i sposobnošću da naprave buku u štampi zbog kršenja prava političkih zatvorenika. Dakle, prikaz ilegalne komunističke mreže unekoliko odksače od tipične slike nemoćnih pravednika koji nemaju nikakve mogućnosti i prava kao u većini drugih ekranizacija. Jedan od najboljih mikro-preokreta u filmu upravo se bazira na tezi o rasprostranjenosti komunističkih agenata.

STIĆI PRE SVITANJA je film koji nema veliku reputaciju ali verujem da zaslužuje "rehabilitaciju", kao i ličnost koja ga je inspirisala.

* * * / * * * *

OSLOBOĐENJE SKOPLJA (2016)

Pogledao sam OSLOBOĐENJE SKOPLJA Radeta i Danila Šerbedžije, adaptaciju izvanrednog pozorišnog komada Dušana Jovanovića. Komad je bitno izmenjen u odnosu na svoju popzorišnu formu ali nažalost nije pobnoljšan i prilagođen filmu, naprotiv. Samo je sveden na Xtu parafrazu post-jugoslovenske opsesije time kako smo sami prema sebi bili gori od bilo kog okupatora. Praktično, od jednog bitnog dela iz istorije naše pozorišne dramaturgije, OSLOBOĐENJE SKOPLJA svedeno je na eho Radivojevićevog filma KAKO SU ME UKRALI NEMCI samo bitno inferiorniji u svakom pogledu.

Naime, ovaj film je malo ekranizacija Jovanovićevog komada a malo Šerbedžijino glumačko iživljavanje koje vrhuni u dva čina njegovog šmiranja u stanju moždanog udara što je svakako izazov čak i za filmske forenzičare sa najjačim živcima. Film nikada u pravom smislu ne počne i ne znam koliko su se Makedonci radovali oslobodiocima ali ja svakako jesam jer je to označavalo kraj filma.

Rade i Danilo Šerbedžija su kao reditelji raspolagali solidnim budžetom i njihov film evocira uspomenu na tehnološke standarde SFRJ filma ali u savremenim okolnostima estetski nema šta da pruži, iako se nije ni očeklivalo da oni snimaju ŠAULOVOG SINA. Prosto, ni u regionalnim okvirima oni nisu uspeli da odu izvan okvira nekog davno prevaziđenog mejnstrima. Ipak, iako je 72 DANA, debi Danila Šerbedžija bio bitno zanimljiviji film, ovaj predstavlja produkcioni korak napred i šteta što tu priliku nije bolje iskoristio.

U svakom slučaju, čistom silom smeštanja u epohu, ambicije, onoga što je ostalo od Jovanovićevog teksta, OSLOBOĐENJE SKOPLJA na neki način može da bude marginalan deo regionalne mejnstrim ponude, ali mnogo pre na malom nego na velikom ekranu.

* * / * * * *

NARODNI HEROJ LJILJAN VIDIĆ (2015)

Pogledao sam NARODNOG HEROJA LJILJANA VIDIĆA Ivana Gorana Viteza, hrvatsku NOB parodiju, koja je kudikamo bolja od DRUGA CRNOG U NOBu ali konceptualno manje-više to je isti taj nivo, samo je duhovitije. Vitez pravi ozbiljan korak nazad u odnosu na ŠUMA SUMMARUM, pre svega u pogledu filmskih sredstava kojima se služi. LJILJAN VIDIĆ je realizovan kao nešto ambiciozniji novogodišnji program ili sitkom, i nema u sebi puno filmskog izraza. To je velika šteta jer bez filmskog izraza, nema ni filmske strukture i sve se svodi na manje ili više uspešne skečeve.

U toj kolekciji skečeva, Vitez varira pre svega ciljne grupe, od nekih internih, do nekih malo šire prihvatljivih viceva, od opšteg politički korektnog tona, do ponekog nimalo spontanog ispada. Scenarista Zoran Lazić ipak vrlo konzistentno drži anti-NDH liniju tako da nije nelogično očekivati da se LJILJAN VIDIĆ bez većih teškoća prikaže i u Srbiji.

U formalnom smislu, okrenuvši se narečenoj televizijskoj estetici, Vitez vrlo nejasno referiše na stileme filmskih prikaza Drugog svetskog rata. S jedne strane sasvim sigurno pokušava da uspostavi neki odnos prema partizanskom filmu ali onda začuđujuće puno aludira na savremene medijske i društvene fenomene kao što su shopping mallovi, talent show emisije ili bankarski sistem, tako da svemu dodaje novi sloj efemernosti.

U ovoj vrsti parodije, naravno uvek ima nekoliko upečatljviih viceva, pa ni LJILJAN VIDIĆ ne oskudeva u tome. Međutim, to ipak nije dovoljno za bioskop. 

* 1/2 / * * * *

PRVI SPLITSKI ODRED (1972)

PRVI SPLITSKI ODRED Vojdraga Berčića počinje natpisom “po istinitim događajima - likovi su stvarani slobodno” što dosta ometa recepciju filma pošto govori o ekstremnim naporima sa kojima se suočila naslovna formacija i junaštvu kojim su sve to prevazišli. Ovo je film u kome karakteri čine događaje pa je samim tim ova uvodna napomena dosta dezavuisala pouzdanost filma.

Od ove uvodne kontradiktornosti, one se gomilaju i u samom filmu. Od uvoda u kome je diletantski snimljena serija kadrova iz aviona, preko zanimljivih i ekspresivnih lokacija u dalmatinskom kamenjaru, od zanimljive podele koja ponekad pruža dosta a ponekad mora da plasira plakatske odgovore, od scena vatrenih okršaja u kojima se smenjuju lucidno kadrirane deonice sa krajnje konvencionalnim, ovaj film čine naizmenični nastupi rediteljske lucidnosti i početničkih ili barem rutinerskih grešaka.

Ovo ne važi samo za scene borbe i kamenjaru već i za vrlo interesantne scene torture u splitskom zatvoru.

Među scenaristima nalaze i Slavko Goldstein, odgovoran za nekoliko zanimljivih scenarija o NOP u Hrvatskoj i saradnik Žike Mitrovića u par navrata; i Ratko Đurović, profesor i script doctor koji je doprineo partizanskom filmu sa nekoliko značajnih i ekscentričnih filmova.

Žarko Radić je u svojoj prvoj filmskoj ulozi više iskorišćen nego Aleksandar Berček i Milan Štrljić koji su ovde takođe debitovali. 

* * 1/2 / * * * *

SUDBINE (1978)

Pogledao sam SUDBINE Predraga Golubovića, izvanredan i vrlo avangardan partizanski film koji se nadovezuje na estetiku filma TRI Saše Petrovića kao i na eksperimente Miše Radivojevića poput TESTAMENTA ali nudi zapravo jednu potpuno novu autorsku viziju Drugog svetskog rata.

Naime, SUDBINE je film od 70 minuta o narodnooslobodilačkoj borbi u Vojvodini snimljen bez dijaloga, sa jasnom pričom za koju ne možemo reći da je repertoarska ali svakako nije hermetična, a Golubović je pripoveda isključivo kroz slike i zvučne efekte sa nekoliko povika i nemačkih naredbi koje idu bez titla jer je iz fizičke radnje i konteksta jasno šta je njihovo značenje.

Miroljub Lešo u glavnoj ulozi je izuzetno zanimljiv izbor i nudi izvanrednu ekspresiju u ovom sveukupnom underplayu, a od glumaca ističu se još i Bert Sotlar i Faruk Begoli, upečatljive face jugoslovenskog filma.

Predrag Golubović je u svim svojim celovečarnjim igranim filmovima, sem jednog, tretirao temu Drugog svetskog rata, i od njih se samo dva ne dešavaju u vreme sukoba. Počeo je kao reditelj i dramaturg u Zastava Filmu, potom kao scenarista Hajrudina Krvavaca čijim radovima je doprineo unoseći moderan stil inspirisan akcionim filmom i špageti vesternom a potom je kao reditelj kratkih filmova razvio specifičnu poetiku uvodeći humor, pripovedanje bazirano na vizuelnosti i apsurd u jugoslovenski ratni film.

Golubović nije jedini reditelj čiji je opus gotovo isključivo vezan za Drugi svetski rat, uostalom tu je Hajrudin Krvavac čiji su svi filmovi partizanski, ali bih rekao da je Golubović kao scenarista i reditelj možda najdalje otišao u pokušajima da produbi estetiku partizanskog filma i da u okviru nje napravi neke proboje.

U određenom smislu, može se takođe reći da je Golubović zbog svog rada u kratkom filmu i sklonosti da integriše materijal iz kratkih filmova u dugometražne, vrlo paradigmatičan reditelj koji zaslužuje da ga otkriju upravo mladi savremeni reditelji.

Milivojevićeva fotografija odlično koristi ambijente i atmosferu Vojvodine. Od žitnih polja preko blatišta do snegom pokrivenih lugova. Surovost rata ispraćena je surovošću predela a Milivojević to vrlo dobro beleži svojim širokim planovima i pokretima kamere kojima prati junake u nepreglednim prostrastvima neprijatnosti.

Golubovićev rediteljski postupak je neposredan. dinamičan, i vrlo je važno to da on u svojoj režiji ne insistira na tome da se dosetio “filma bez dijaloga”. Film naprosto nema dijaloge a glumci to igraju kao najnormalniju stvar tretirajući scene drugim sredstvima i na takav način da izgovorene reči nikada ne zafale.

Golubovićev rediteljski postupak je karakterističan po svojoj “konkretnosti”, kod njega je radja uvek ispred kontemplativnosti, i uprkos prirodnoj sklonosti ka estetizaciji pojedinih prizora, SUDBINE nude vrlo efektan spoj “visokog koncepta” i pripovedački efikasne režije.

U izvesnom smislu sličan ugođaj pružio je ESSENTIAL KILLING Jerzyja Skolimowskog, s tim što je u njemu ipak odusutvo dijaloga više pravdano kroz fizičku izolaciju junaka.

 * * * 1/2 / * * * *